THÁP CHĂM BÌNH ĐỊNH: TỪ DI TÍCH ĐẾN DI SẢN

THÁP CHĂM BÌNH ĐỊNH: TỪ DI TÍCH ĐẾN DI SẢN

Về những tượng Linga-Yony phát hiện ở Bình Định


Truyền thống kiến trúc tôn giáo của người Chăm trong lịch sử do ảnh hưởng của văn hóa tôn giáo Ấn Độ các tháp Chăm được xây với biểu tượng là núi Mêru nơi ngự trị của thần linh trong đó thờ 3 vị thần chính của Ấn Độ giáo là Brahma (thần Sáng tạo)- Visnu (thần Bảo tồn)- Sihva (thần Hủy diệt). Trong văn hóa Chăm 3 vị thần này thường được thờ thể hiện dưới dạng ngẫu tượng Linga (dương vật) - Yony (âm vật) trong đó Linga thể hiện 3 phần biểu tượng của 3 vị thần: phần đế hình vuông thể hiện thần Brahma; phần giữa hình bát giác thể hiện thần Visnu và phần trên hình trụ tròn thể hiện thần Sihva. Đây là hiện tượng thờ tam vị nhất linh (3 vị thần là một).

Tượng Linga-Yony bằng đồng tìm thấy tại tháp Bánh Ít (Tuy Phước) hiện đang trưng bày tại Bảo tàng Guimét - Paris (Pháp).

Không ở đâu hiện tượng thờ Linga-Yony sâu rộng như ở Chămpa. Tín ngưỡng này gắn liền với thần thoại về mẹ cùng sự thờ cúng âm lực họ coi âm vật của đàn bà là nguồn gốc của mọi sự sáng tạo. Bên cạnh thần mẹ còn có vị nam thần biểu hiện bằng phiến đá hình dương vật. Tục thờ sinh thực khí là một trong những tín ngưỡng phồn thực mang ý nghĩa cầu mong được sinh sôi nảy nở của cư dân nông nghiệp nói chung và của cư dân Chăm nói riêng.

Sihva theo tiếng Phạn là "tốt lành". Thần Sihva là thần Hủy diệt nhưng sự hủy diệt của Sihva là hủy diệt cái cũ để sáng tạo ra cái mới. Chính vì thế người ta coi thần Sihva như là thần vừa hủy diệt vừa sáng tạo. Điều đó có lẽ xuất phát từ cuộc sống đặc điểm của cư dân Chămpa sống trong vùng khí hậu khắc nghiệt nắng gió mưa nhiều bão tố tàn phá xảy ra thường xuyên làm cho con người ở đây gặp nhiều tai họa thử thách nhưng sau những giông bão ấy là những cánh đồng đầy nước mùa màng xanh tươi. Bởi thế trong cuộc đấu tranh sinh tồn ấy tính cách Sihva phù hợp với đời sống tâm linh của họ hơn.

Tục thờ Linga của người Chăm được kết hợp với tín ngưỡng bản địa được biểu hiện ra ba dạng: Linga được thể hiện ngẫu tượng thờ cúng tổ tiên; Linga được dựng lên làm biểu tượng thờ vua - đây là một trong những biểu hiện của sự kết hợp giữa vương quyền với thần quyền một cách chặt chẽ trong đời sống của cư dân Chămpa. Linga được dựng lên làm quốc trụ làm biểu tượng chiến thắng.

Kết hợp với Linga là Yony - biểu hiện đặc tính âm của thần Sihva. Linga kết hợp với Yony tạo nên một bệ thờ hoàn chỉnh được coi là sự hòa nhập âm dương. Yony có thể được khắc tạc liền khối với Linga có thể khắc tạc riêng lẻ gá lắp với Linga. Yony thường được chế tác hình vuông hay hình tròn có vòi dẫn nước vươn ra lòng thường trũng để khi làm lễ nghi tôn giáo nước tắm Linga được dẫn qua Yony chảy ra vòi trở thành nước thiêng uống nước này người Chăm quan niệm sẽ được nhiều phúc lộc may mắn con cháu đầy đàn... Bộ ngẫu tượng Linga-Yony có kích thước nhỏ thường được đặt thờ trong lòng tháp tượng lớn thì đặt ởø ngoài sân nhưng vòi Yony bao giờ cũng quay về hướng Bắc. Khi hành tế giáo sĩ Balamôn làm lễ xong đi vòng từ phải sang trái (ngược chiều kim đồng hồ) lấy nước thiêng hứng từ vòi Yony chảy ra ban phát cho tín đồ.

Tượng Yony bằng sa thạch khai quật tại di tích tháp Dương Long (Tây Sơn) năm 2008.

Ở Bình Định một tượng Linga được tìm thấy tại chùa Thiên Trúc - nằm cạnh tháp Bình Lâm (Tuy Phước). Linga tạo dáng khối trụ tròn đầu hơi thon toàn thân mài nhẵn bóng chu vi lớn nhất 1 55m đường kính 0 8m. Đầu Linga tả thực với đường viền quanh tạo gờ nổi chính giữa mặt khắc hoa văn xoắn hình quả bầu thắt giữa xung quanh tỏa ra những họa tiết hoa văn xoắn. Chiếc Linga này nguyên thủy là vật thờ trong lòng tháp Bình Lâm.

Theo bản vẽ của H.Parmentier thực hiện vào những năm đầu thế kỷ XX khi ông nghiên cứu tại di tích Tháp Đôi (Quy Nhơn) lúc đó trong ngôi tháp Bắc có một bệ thờ Linga-Yony cao 2 1m; phần Linga cao 0 5m; Yony hình tròn-đường kính 1 3m; dày 0 20m; vòi Yony dài 0 35m. Hiện nay Ban Quản lý di tích Bình Định đã phục chế theo tỉ lệ 1/1 một tượng thờ Linga-Yony bằng đá tương tự đặt thờ trong  ngôi tháp này.

Một tượng Linga-Yony thể hiện một bệ thờ hoàn chỉnh được chế tác bằng chất liệu đồng được tìm thấy tại tháp Bánh Ít (Tuy Phước) vào thời Pháp thuộc hiện đang trưng bày tại Bảo tàng Guimét-Paris. Các nhà nghiên cứu cho rằng đây có lẽ chính là vật thờ trong lòng ngôi tháp chính của khu tháp Bánh Ít trong lịch sử. Kích thước hiện vật cao 27cm rộng nhất 24cm chu vi lớn nhất 21 5cm. Đây là hiện vật hoàn chỉnh chia làm 3 phần rõ rệt. Phần trên là khối tượng Linga chia làm hai phần: phía trên là trụ tròn biểu tượng thần Sihva trên trụ có tạc cột thiêng búi thiêng với nhiều lớp nhô lên với tóc uốn đều hai bên đối xứng phía dưới là hình bát giác biểu tượng thần Visnu các cạnh để trơn không trang trí; hai phần này tương đối bằng nhau. Linga được dựng trên Yony hình tròn vòi dẫn nước thiêng vươn hẳn ra. Chính giữa Yony nổi lên hình tròn làm bệ đỡ cho Linga ngăn cách với thành Yony tạo nên khe nước chảy xung quanh. Thành đứng mặt ngoài trang trí hoa văn hình con sâu nối nhau phía dưới là họa tiết chấm tròn kết dải. Ngăn cách với bệ tượng là dải núm vú vây quanh. Bệ hình chóp nón cụt tròn đều dải uốn cong thành bát trang trí hoa văn cánh sen nhiều lớp phủ xuôi tiếp đến là hoa văn chấm tròn hoa văn móc hình con sâu dưới cùng là hoa văn cánh sen kết dải mặt cánh sen trang trí họa tiết chấm tròn. Phần đáy bệ loe ra đều vững chắc.

Tượng Linga-Yony bằng sa thạch (phục chế) trong lòng di tích Tháp Đôi (Quy Nhơn).

Trong cuộc khai quật vào những tháng cuối năm 2008 tại di tích tháp Dương Long các nhà khoa học đã khai quật và đã phát hiện nhiều loại hình hiện vật rất có giá trị đáng chú ý nhất là đã tìm thấy một bệ thờ Yony nằm trong lòng một phế tích tháp ở vị trí phía tây sau khu tháp chính cách tháp trung tâm khoảng chừng 15m. Yony được tạo từ chất liệu đá xám sẫm hạt mịn được mài cắt vuông vứt bóng nhẵn. Yony hình vuông với vòi dài vươn ra 22cm cạnh 82cm cao 53cm chính giữa có khe dẫn nước khe dẫn nước sâu  thu nhỏ dần ra ngoài. Mặt bệ đục sâu xuống tạo nên lòng bệ vuông. Chính giữa Yony là lỗ đục vuông xuyên suốt dùng để gá lắp Linga. Phần tượng Linga hiện nay chưa tìm thấy nhưng căn cứ vào mộng gá lắp cho thấy Linga ở đây có 3 phần thể hiện Tam vị nhất linh mà phần dưới vuông thể hiện thần Brahma. Phần dưới mặt bệ Yony các cạnh thót đều vào dùng để gá lắp với phần dưới bệ. Từ hiện vật là chiếc Yony vừa phát hiện này các nhà nghiên cứu cho rằng tháp Dương Long là khu tháp thờ thần Sihva mà biểu tượng chính là Linga và Yony.

Với sự kết hợp của nhiều nguồn tư liệu cùng  những phát hiện mới trong công tác khảo cổ học mở ra nhiều điều thú vị không những giúp các nhà nghiên cứu tiếp cận tìm ra những giải pháp trong việc trùng tu tôn tạo di tích mà còn dần dần sẽ trả lại những giá trị tâm linh cho từng ngôi tháp Chăm ở Bình Định.

  • Hồ Thùy Trang

tinhkhucquynhon

Thân gửi Nguyễn Ngọc Chiến

Cám ơn những tình cảm của bạn dành cho miền đất này.
Chúc bạn vui khỏe.

nguyenngocchien

GỬI BẠN VĂN CHƯƠNG

Quê hương Bình Định của bạn thật quyến rũ lòng người...
Bình Định cũng là đất của văn võ...
Chúc bạn vui khoẻ thành đạt trong cuộc sống và công tác!
Sẽ có dịp trở lại với Quy Nhơn - Bình Định thân thương!
Thân mến!

tinhkhucquynhon

Gửi anh Hoài Khánh

Mảnh đất này đang chờ đón anh.
Chúc anh cuối tuần vui.

hoaikhanh

Gửi anh tinhkhucquynhon

Thèm một lần được đến với Quy Nhơn...