Giữ hồn cho những làng biển

Giữ hồn cho những làng biển

Bả trạo là một nét văn hóa lâu đời phổ biến ở các làng biển ở miền Trung. Về đại thể thì giống nhau nhưng trên một số nét thì tùy điều kiện quan niệm mỗi làng xã vùng miền lại có biến thể riêng. Đến trước năm 1990 vì nhiều lý do khác nhau bả trạo gần như không còn hiện diện ở Bình Định nữa. Hiện tượng này cũng xảy ra với Quy Nhơn nơi có nghề cá phát triển cho đến ngày ông Hà Cầu (người thôn Lý Lương xã Nhơn Lý; nay đã mất) khởi xướng việc khôi phục lại câu hát của nghề.
                                          Đoàn Bả trạo Nhơn Lý trong một lần lưu diễn ở xã đảo Nhơn Châu.

Ông Nguyễn Trường Sơn Trưởng Đoàn chèo Bả trạo Nhơn Lý nhớ lại: "Khi ông Cầu khởi xướng việc khôi phục đội bả trạo rất nhiều người lập tức ủng hộ. Bả trạo là hồn của làng biển mà. Để soạn lại tuồng tích ông Cầu viết theo trí nhớ của mình và tham khảo thêm những người cao tuổi trong xã. Kế đến ông cũng lặn lội vận động thuyết phục kêu gọi mọi người đóng góp để sắm sửa phục trang đạo cụ. Rồi vận động lớp thanh niên trai tráng trong xã tập luyện...".

Nỗ lực của những người có tâm huyết đã đến đích - câu hát bả trạo lại ngân lên. Và đến ngày 14.10.2002 UBND TP Quy Nhơn ra quyết định thành lập Đoàn chèo Bả trạo không chuyên Nhơn Lý cho phép đi lưu diễn ở các địa phương.

Từ đó cho đến nay Đoàn chèo Bả trạo Nhơn Lý luôn được Trung tâm VH-TT và TT TP Quy Nhơn chọn đi biểu diễn trong các Ngày hội Văn hóa - Thể thao miền biển do thành phố tổ chức. Hàng năm Đoàn phục vụ tại địa phương hai lần vào dịp lễ khai sơn (5.3 âm lịch) và lễ dọn đầm (10.5 âm lịch). Từ năm 2004 đến 2008 Đoàn còn nhiều lần đi lưu diễn ở xã Cát Tiến (huyện Phù Cát); xã Nhơn Châu và phường Trần Phú (TP Quy Nhơn). Hiện Đoàn đã có đầy đủ 3 tuồng tích một hát cúng lăng một cho lễ đình làng và một cúng cô hồn. Ban Tổ chức Đoàn có 5 người cùng 25 con trạo từ 30 đến trên 60 tuổi. Trong đó kỳ cựu và thạo nghề nhất là ông Hà Minh Kính (65 tuổi) em của ông Hà Cầu đảm trách vai tổng thương. Ông Kính hát hay diễn giỏi đến nỗi nhiều khán giả đã nhầm tưởng ông là nghệ sĩ chuyên nghiệp của Nhà hát Tuồng Đào Tấn.

 
 

Chèo Bả trạo - môn nghệ thuật dân gian được lưu giữ và phát triển ở các địa phương miền biển. Ảnh: Hoàng Vân

Nếu tính từ ngày khởi phục đến nay thời gian cũng đã gần 20 năm. Khôi phục đã khó gìn giữ và phát huy còn khó hơn nhất là khi những người tâm huyết với bả trạo ở Nhơn Lý dần khuất núi. Các vai chính như tổng thương tổng lái là những vai khó đòi hỏi người diễn phải tập luyện nhiều và thông thạo các lối ngâm xướng các điệu lý hò vè... Thế nhưng hiện nay mỗi vai chỉ có một người phụ trách không có dự bị. Có năm ông Kính ra khơi gặp bão về không kịp Đoàn phải ngưng biểu diễn. Một thành viên kỳ cựu trong Đoàn tiết lộ: "Thật ra lớp thanh niên Nhơn Lý nhất là những người sống với biển không bao giờ lạt lòng với bả trạo. Nhưng phần lớn họ là lao động chính trong gia đình phải thường xuyên đi biển. Mấy năm đầu chính quyền và Ban Tổ chức đi vận động chủ ghe chia tiền đi bạn cho các diễn viên nên đã tập hợp đông đảo lực lượng. Gần đây do việc sản xuất đánh bắt khó khăn nhiều chủ ghe phải cắt giảm chi phí để giảm tổn việc này không được duy trì. Những lao động chính vừa kể trên vì mưu sinh mà đành gác bả trạo lại".

Bên cạnh đó phục trang đạo cụ lâu năm không sắm sửa nên hư hỏng nhiều. Không có kinh phí hoạt động nên việc sinh hoạt tập luyện không diễn ra thường xuyên. Chỉ kề ngày diễn Ban Tổ chức mới tập trung mọi người lại tập tành vài ba buổi. Việc quên bài vở là không thể tránh khỏi thời gian gấp gáp phải tốn nhiều công sức mà đôi khi hiệu quả mang lại không được như ý. Một vài thành viên trong Ban Tổ chức sinh ra hụt hẫng cộng với tuổi cao sức yếu nên sự đảm đương cũng thưa thớt dần.

Chuyện bả trạo có xu hướng thoái lui làm những người dày công khôi phục và vun đắp cho Đoàn đau đáu trong lòng. Vẫn biết rằng bả trạo Nhơn Lý không phải "độc nhất vô nhị" nhưng chính những nét khác biệt làm cho văn hóa dân gian Bình Định phong phú đa dạng. Nên bả trạo Nhơn Lý đang cần được các cấp nhất là chính quyền địa phương quan tâm hỗ trợ. Có vậy thì hồn các làng biển mới không bị nhạt phai.

  • Ngọc Tú



TKQN

Gửi Hoài Khánh

Phá đi thì rất dễ nhưng giữ được thiìrất khó phải không anh?
Cám ơn anh đã dành tình cảm cho trang tinhkhucquynhon nay.
Chủ nhật vui anh nhé!

Hoài Khánh

Gửi anh tinhkhucquynhon

Các làng chài ở quê tôi cũng phôi phai hồn cốt đi nhiều anh ạ. Cái phóng đãng thưở xưa cũng bay đâu cả. Buồn quá!