Góp nhặt thơ võ…

Góp nhặt thơ võ...

Trong kho tàng văn hóa dân gian Tây Sơn - Bình Định có một mảng thơ rất đặc biệt đó là nguồn thơ ca phổ biến trong các dòng võ võ đường... còn gọi là thơ võ. Trong khi các bài thiệu võ được ngành TDTT Bình Định sưu tầm tổng hợp tương đối bài bản thì nguồn thơ này vẫn chưa được chú ý.

 
 

Nguồn thơ võ hiện còn lưu giữ tản mát trong những lão nông một thời mộ võ như ông Điểu đợi chờ các nhà nghiên cứu văn học dân gian đến "góp nhặt". - Trong ảnh: Ông Giả Văn Điểu (ở thôn Phú An xã Tây Xuân huyện Tây Sơn) được mệnh danh là người nói "võ mép" giỏi nhất vùng.

1.

Trò chuyện với tôi nhà viết kịch bản phim Lê Hoàng Khải (thị trấn Phú Phong huyện Tây Sơn) người rất tâm huyết với đề tài phim võ Tây Sơn "mở màn" góp vào vốn liếng góp nhặt thơ võ bài "Song xỉ" (xỉ là một loại binh khí kích thước nhỏ gọn khi đánh có thể cầm gọn trong lòng bàn tay).

"Song xỉ ẩn tại trong mình/ Xem người dáng hạ rùng mình nổng ra/ Nổng rồi chân hữu sang qua tả/ Sắp lấy chân sau đẵng rồi đá mà cho xinh/ Rồng bay phượng múa tứ linh/ Ra tài chưa mấy đã xưng anh hùng".

Ông Giả Văn Điểu (ở thôn Phú An xã Tây Xuân huyện Tây Sơn) được mệnh danh là người nói "võ mép" giỏi nhất vùng. Ông có vóc dáng thấp bé nhưng lại mê học võ từ nhỏ thích túm tụm cùng trai tráng nói chuyện võ nghệ nên thường bị cánh đàn ông trong làng "chọc quê". Những lần như thế ông trả đòn bằng món "võ mồm" vốn là sở trường của mình. Ngoài ra trong trí nhớ ông Điểu là hàng trăm câu thơ võ nôm na bình dân. Ví như một bài ca dao về giai thoại Dư Đành: "Dư Đành sức mạnh như trâu/ Kiền kiền bảy thước cán ngay yết hầu/ Cái đồ nó mạnh như trâu/ Nó vùng nó dậy súng đâu bắn vào...".

2.

Theo võ sư Phan Thọ thơ võ khác hẳn với các bài thiệu võ nên cần có sự phân biệt để tránh nhầm lẫn. Bài thiệu được xem như tư liệu giáo khoa về võ miêu tả từ đầu đến cuối trình tự các động tác cách di chuyển thế đánh của một bài võ chủ yếu viết bằng chữ Hán. Võ sư võ sinh thường là chủ nhân sáng tác ra các bài thiệu và nắm rất rõ nằm lòng từ đầu đến cuối để vận dụng. Trong khi đó thơ võ thường là những bài câu cảm tác xuất phát trong một hoàn cảnh không gian võ cụ thể (ví dụ xem đấu đài...) nói về một giai thoại ca ngợi về vùng đất võ nói lên sự hâm mộ của công chúng với võ thuật... Những câu ca như thế thường không có tính hệ thống logic bài bản mà thiên về ứng khẩu đậm chất bình dân mộc mạc. Nói rồi như để làm bằng chứng võ sư ngâm nga: "Múa kiếm trên lưng voi/ Múa roi trên lưng ngựa/ Đánh dựa vào gốc cây/ Giặc có bao vây ta dựa vào cung ná nỏ...". Võ sư giải thích đây là một trong rất nhiều câu ca dao mà lúc còn nhỏ ông được nghe người lớn ngâm ngợi nói về đặc trưng trong đánh giặc của hai tướng Bùi Thị Xuân (múa kiếm trên lưng voi) và Võ Văn Dũng (múa roi trên lưng ngựa).

Võ sư Phan Thọ:

Ngày còn nhỏ khi "nghe lỏm" các bậc cha chú đàm đạo võ nghệ hoặc trong bà con thôn xóm tôi vẫn thường nghe thấy họ xen vào những câu thơ võ. Nay hầu như không thấy ai đọc lên những câu như thế nữa. Từ những câu thơ ấy có thể hình dung đời sống sinh hoạt luyện tập của con nhà võ ngày xưa nhiều lắm.

Nhà giáo Nguyễn Xuân Nhân (Trường Đại học Quy Nhơn) người có thâm niên gần 40 năm điền dã sưu tầm biên soạn các công trình nghiên cứu về văn hóa văn nghệ dân gian Bình Định cho rằng nguồn thơ võ vẫn còn tản mát lưu truyền trong khắp làng quê Bình Định đặc biệt ở vùng Tây Sơn. Thơ võ Tây Sơn ngoài nguồn thơ ca dân gian nôm na bình dân còn có mảng thơ võ bác học bằng chữ Hán và thơ võ bác học được dân gian hóa. Từ nhiều năm tập thể cán bộ giảng viên và sinh viên khoa Ngữ văn Trường Đại học Quy Nhơn từ khóa I đến khóa X đã có nhiều đóng góp trong công tác điền dã sưu tầm biên soạn văn học dân gian Bình Định trong đó có mảng thơ ca dân gian và truyền thuyết lịch sử Tây Sơn. Cuốn "Văn học dân gian Tây Sơn" (NXB Trẻ 1999) do Nguyễn Xuân Nhân biên soạn là một công trình hiếm hoi phản ánh thành quả sưu tầm ấy trong đó có trích đăng một số bài thơ võ.

3.

Ngày xưa khi phong trào học võ còn sôi nổi rộng khắp nguồn thơ võ có không gian điều kiện chất xúc tác để nảy sinh diễn xướng ngâm ngợi truyền khẩu nên đa dạng. Ngày nay khi ngay cả ở hai làng võ An Vinh và An Thái phong trào và cả tinh thần học võ cũng im ắng thì nguồn thơ này cũng không có môi trường để "sống". Nơi lưu giữ nhiều nhất là ký ức những người già ở địa phương; tuy nhiên không phải dễ dàng và trong chốc lát mà đánh thức được trí nhớ ấy bởi hầu hết họ đã già cả không còn minh mẫn. Mặt khác thơ võ cũng theo chân một bộ phận người dân đất Tây Sơn đi lập nghiệp làm ăn sinh sống khắp nơi nên có thể tìm thấy nguồn thơ này trên khắp đất nước.

Trữ lượng văn hóa dân gian Tây Sơn chắc chắn vẫn còn dày. Tuy nhiên nó đang bị thất truyền mai một theo thời gian. Trong đó thơ võ - vốn được coi là đặc sản Bình Định - cần tiếp tục được sưu tầm nghiên cứu và đầu tư xuất bản lưu trữ bằng văn tự.

  • Sao Ly

tinhkhucquynhon

Gửi anh hanguyen

Có dịp về BD làm gì cũng nhờ anh hanguyen làm hướng dẫn viên du lịch đi thực tế Lò võ Làng nghề...
Cám ơn anh trước nha!
Chúc anh vui.

hanguyen

Phải điện thoại cho thằng bạn võ sư Huỳnh Ngọc Sương sưu tầm thơ võ mới được!

Lúc nào ra thăm mời Tinhkhucquynhon đi thực tế lò võ của thằng bạn ở Tây Vinh nhé lò võ An Vinh chính hiệu đó.
Chúc vui!